AristeriDiexodos. Powered by Blogger.
 
Tuesday, September 15, 2015

Γ. Αλεξάτος: Λαϊκός Ριζοσπαστισμός, Λαϊκή Ενότητα και Ηγεμονία

0 comments

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΑΛΕΞΑΤΟΥ*

Αν επιχειρούσαμε να κάνουμε μια σύγκριση της περιόδου που άνοιξε το 2010, με την επιβολή της μνημονιακής πολιτικής, με αυτήν των δύο δεκαετιών που προηγήθηκαν, όσον αφορά στη δυνατότητα της κυρίαρχης ιδεολογίας να γίνεται αποδεκτή από ευρύτατα κυριαρχούμενα κοινωνικά στρώματα, επικαθορίζοντας την καθημερινότητα της ζωής εκατομμυρίων ανθρώπων από τις λαϊκές κοινωνικές τάξεις, θα διαπιστώναμε –τουλάχιστον εμπειρικά- σημαντικές αλλαγές που εκφράζουν σημαντικές, αν και επιμέρους, ιδεολογικές μετατοπίσεις.

Δεν αναφέρομαι σε μια αμφισβήτηση που θα έφτανε μέχρι και την πλήρη απόρριψη της κυρίαρχης αστικής ιδεολογίας, καθώς ένας τέτοιος ισχυρισμός δεν ισχύει ούτε καν στις επαναστατικές καταστάσεις, όταν αυτές δεν εξελίσσονται σε επαναστατικές κρίσεις. Όπως, πολύ σωστά, επισήμανε ο Πουλαντζάς, όταν οι κυριαρχούμενες τάξεις εκφράζουν διαμαρτυρία κατά της κυρίαρχης κατάστασης, ακόμη κι όταν εξεγείρονται, η διαμαρτυρία και η εξέγερσή τους εκδηλώνονται «μέσα στο πλαίσιο αναφοράς της κυρίαρχης νομιμότητας» (1). Κι αυτό, γιατί η άρχουσα τάξη, εμφανιζόμενη σαν «ο ενσαρκωτής του γενικού συμφέροντος» (2), επιτυγχάνει την «εμπέδωση των καπιταλιστικών ταξικών συμφερόντων, μέσω της ιδεολογίας ως “βιωματικής πρακτικής”, ως “τρόπου ζωής” όχι μόνο των κυρίαρχων αλλά, υπό παραλλαγμένη μορφή, και των κυριαρχούμενων τάξεων» (3).Καθώς η κυρίαρχη ιδεολογία διεισδύει και στις υποτελείς ιδεολογικές τάσεις (εργατική, μικροαστική κ.λπ.), επικαθορίζοντάς τες, η εργατική – λαϊκή αμφισβήτηση δεν υπερβαίνει οπωσδήποτε τα όρια που θα την καθιστούσαν άμεσα υλική δύναμη συνολικής ανατροπής. Και όπως δεν υπάρχει καμιά άμεση αντανάκλαση του οικονομικού και του πολιτικού στοιχείου της κοινωνικής δομής στο ιδεολογικό, η πάλη κατά της αστικής ιδεολογίας –όπως έδειξε ο Αλτουσέρ, αναφερόμενος στην εμπειρία της κινέζικης Πολιτιστικής Επανάστασης (4)- θα διεξάγεται υποχρεωτικά και για πολύ μετά από μια ενδεχόμενη ανατροπή της αστικής πολιτικής εξουσίας και αντικατάσταση των καπιταλιστικών παραγωγικών σχέσεων από σοσιαλιστικές.

Κατά συνέπεια, όταν μιλάμε για αλλαγές στην ιδεολογική προσέγγιση της καθημερινότητάς τους και των σχέσεών της με την αστική εξουσία, εκ μέρους των κυριαρχούμενων λαϊκών τάξεων, κατά την περίοδο 2010-15, θα πρέπει να εντοπίσουμε εκείνες τις μετατοπίσεις που συνιστούν στοιχεία ενός νέου λαϊκού ριζοσπαστισμού, που δεν τον ακυρώνει η ανάδυσή του στο πλαίσιο της ίδιας της κυρίαρχης αστικής νομιμότητας.

Δεν πρόκειται, δηλαδή, για μια συνολική ιδεολογική ανατροπή που θέτει άμεσα σε αμφισβήτηση την αστική ταξική κυριαρχία, αλλά για επιμέρους μετατοπίσεις, που πηγάζουν από αντίστοιχες αδυναμίες της κυρίαρχης ιδεολογίας να λειτουργήσει σύμφωνα με την καταστατική της «αποστολή»: να εμφανίσει τα ιδιαίτερα ταξικά συμφέροντα της αστικής τάξης σαν συμφέροντα του κοινωνικού συνόλου.

Αναφέρομαι, προφανώς, στον λαϊκό ριζοσπαστισμό που προκλήθηκε μέσα από την αντίθεση των λαϊκών εργαζόμενων τάξεων στη μνημονιακή πολιτική, κεντρικό στοιχείο της οποίας είναι η αποδιάρθρωση των σχέσεων που είχαν αναπτυχθεί σε μια μεγάλη προηγούμενη περίοδο μεταξύ του συνασπισμού εξουσίας και των «τάξεων στηριγμάτων». Εκείνων των κοινωνικών τάξεων και στρωμάτων (κυρίως, σημαντικών τμημάτων της παραδοσιακής και της νέας μισθωτής μικροαστικής τάξης) που είχαν ταυτίσει τα συμφέροντά τους με αυτά του κυρίαρχου συνασπισμού εξουσίας, στον βαθμό που δεν θίγονταν άμεσα από τις διαδικασίες καπιταλιστικής αναδιάρθρωσης σε νεοφιλελεύθερη κατεύθυνση, κατά τις δεκαετίες 1990 και 2000.

Ακριβώς αυτή η ολομέτωπη επίθεση σε βάρος του συνόλου των λαϊκών κοινωνικών δυνάμεων και η απόπειρα ολοκλήρωσης των νεοφιλελεύθερων ρυθμίσεων με την ακύρωση όχι μόνο των κατακτήσεων των λαϊκών τάξεων που επιτεύχθηκαν σε προγενέστερες εποχές σε ανταγωνισμό με την κυρίαρχη τάξη, αλλά και εκείνων των ρυθμίσεων που εξασφάλιζαν τη λειτουργία λίγο-πολύ σημαντικών τμημάτων αυτών των τάξεων ως τάξεων-στηριγμάτων του κυρίαρχου συνασπισμού εξουσίας, αποτελεί και το κύριο χαρακτηριστικό της μνημονιακής πολιτικής.

Στο έδαφος αυτής της ολομέτωπης επίθεσης και των συνεπειών τους στην καθημερινότητα της ζωής εκατομμυρίων ανθρώπων, είναι που αναπτύχθηκε ο νέος λαϊκός ριζοσπαστισμός. Χωρίς να φτάνει μέχρι τη συνολική αμφισβήτηση της αστικής ταξικής κυριαρχίας, ο λαϊκός ριζοσπαστισμός εκφράστηκε με πρακτικές μαζικής λαϊκής αντίστασης στις μνημονιακές ρυθμίσεις. Έτσι ερμηνεύεται η κατάρρευση, της μίας μετά την άλλη, των κυβερνήσεων που ανέλαβαν τη διεκπεραίωση της αντιλαϊκής επίθεσης, έτσι εξηγείται η ανάδειξη στην κυβέρνηση, με τις εκλογές του Ιανουαρίου 2015, του ΣΥΡΙΖΑ (ενός κόμματος αριστερού, με διακηρυγμένο αντιμνημονιακό πρόγραμμα), έτσι προβάλλει το απρόβλεπτο 61,3% του λαϊκού ΟΧΙ στο δημοψήφισμα του περασμένου Ιουλίου, και τελικά η κατάρρευση και της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ, αμέσως μετά τη μνημονιακή της στροφή.

Εντούτοις, όπως θα ήταν μεγάλο λάθος να υποτιμήσουμε αυτόν τον νέο λαϊκό ριζοσπαστισμό, άλλο τόσο λάθος θα ήταν να θεωρήσουμε πως η λαϊκή ιδεολογική μετατόπιση συνιστά πλήρη ρήξη με την κυρίαρχη ιδεολογία, και κατά συνέπεια και ευθεία αμφισβήτηση της αστικής ταξικής κυριαρχίας.

Στην πραγματικότητα, ο λαϊκός ριζοσπαστισμός έγκειται στην απόρριψη των πολιτικών επιλογών του κυρίαρχου συνασπισμού εξουσίας και των ξένων συμμάχων του (πρώτα απ’ όλους της Ε.Ε.), με τη μορφή της αντίθεσης στη μνημονιακή πολιτική. Μέσα από τη δυναμική της αντιπαράθεσης προς αυτή την πολιτική διαμορφώθηκε –σε σημαντικό τμήμα των λαϊκών κοινωνικών δυνάμεων- η εναντίωση στην εξάρτηση της ελληνικής οικονομίας (άρα και της λαϊκής καθημερινότητας) από την Ευρωζώνη. Εναντίωση που ενδέχεται, μέσα και πάλι από μια δυναμική αντιπαράθεσης, να οδηγήσει και σε μαζική λαϊκή αμφισβήτηση της παραμονής της Ελλάδας στην Ε.Ε.

Μια τέτοια εξέλιξη θα έθετε συνολικότερα ζητήματα κοινωνικής-ταξικής αντιπαράθεσης, καθώς η αμφισβήτηση της βασικής στρατηγικής επιλογής του ελληνικού κεφαλαίου (της πρόσδεσης στον δυτικοευρωπαϊκό ιμπεριαλισμό) θα κλόνιζε τα ίδια τα θεμέλια του ελληνικού καπιταλισμού, όπως αυτά διαμορφώθηκαν από το 1974 και μετά.

Είναι αυτή η δυναμική, της μετεξέλιξης της αντίθεσης στη μνημονιακή πολιτική σε αμφισβήτηση της αστικής ταξικής κυριαρχίας, που θέτει το ζήτημα από τη μια της λαϊκής ενότητας –της επιδίωξης πολιτικής έκφρασης της ενότητας των λαϊκών συμφερόντων, παρά τον ενυπάρχοντα ανταγωνιστικό τους χαρακτήρα- και από την άλλη της εργατικής ηγεμονίας.

Επιμένοντας στη γκραμσιανή αντίληψη της ηγεμονίας, που έγκειται στην ικανότητα «να ενοποιούμε μέσω της ιδεολογίας και να διατηρούμε ενωμένο ένα κοινωνικό σύνολο που αντίθετα δεν είναι ομοιογενές, αλλά χαρακτηρίζεται από βαθύτατες ταξικές αντιφάσεις» (5), θα πρέπει να δούμε και στη σημερινή ελληνική περίπτωση, την αυξανόμενη βαρύτητα των πολιτισμικών παραγόντων στις κοινωνικές σχέσεις. Να διακρίνουμε, μέσα στο σύνολο των ζητημάτων που θέτει η ανάδυση του νέου λαϊκού ριζοσπαστισμού, την απώλεια της «ηθικής υπεροχής» της άρχουσας τάξης, μέσω της αμφισβήτησης των αξιών της, που απογυμνώνονται και αποκαλύπτονται ως ταξικές και ανταγωνιστικές προς τα συμφέροντα ευρύτατων λαϊκών κοινωνικών τάξεων και στρωμάτων.

Έτσι, η ιδεολογική κρίση τείνει να εμφανίζεται γενικευμένη, με την έννοια που διατύπωσε ο Λακλάου: κρίση εμπιστοσύνης στη «φυσικότητα» της αναπαραγωγής του συστήματος, όξυνση των ιδεολογικών αντιφάσεων, αποσύνθεση της ενότητας του κυρίαρχου ιδεολογικού λόγου (6).

Μπορούμε να πούμε πως η δυναμική του νέου λαϊκού ριζοσπαστισμού ενδέχεται να ανοίξει τον δρόμο για αντικαπιταλιστική διέξοδο. Όπως επισημαίνεται, ο φόβος της ελληνικής άρχουσας τάξης και των ξένων συμμάχων της για σημαντικές μετατοπίσεις προς πιο ριζοσπαστικές κατευθύνσεις είναι και η αιτία που καθιστά αδύνατη οποιαδήποτε παρέκκλιση από το πλαίσιο των μνημονιών, που θα συντελούνταν υπό την πίεση της λαϊκής δυναμικής (7). Από την άλλη, αυτή ακριβώς η ανελαστικότητα της μνημονιακής πολιτικής του κυρίαρχου συνασπισμού εξουσίας εκφράζει μια συνολικότερη αδυναμία ιδεολογικής νομιμοποίησής της, που και πάλι εντείνει τις διαδικασίες του λαϊκού ριζοσπαστισμού, αναπαράγοντας τους όρους που τον διαμόρφωσαν.

Εντούτοις, δεν είναι το αντικαπιταλιστικό πρόταγμα αυτό που θα συγκροτήσει την αναγκαία λαϊκή ενότητα που θα το υλοποιήσει. Η προοπτική της αντικαπιταλιστικής διεξόδου περνάει αναγκαστικά μέσα από την επίμονη και απαρέκκλιτα στοχευμένη επιδίωξη συγκρότησης του συνασπισμού της λαϊκής ενότητας, στη βάση της αντίθεσης με τις συγκεκριμένες συγκυριακές και στρατηγικές επιλογές του κυρίαρχου συνασπισμού εξουσίας.

Δεν είναι η αντικαπιταλιστική ρητορική που θα διαμορφώσει τους όρους για την αντικαπιταλιστική ανατροπή. Αντίθετα,είναι η σπουδή για την πολιτική έκφραση του λαϊκού ριζοσπαστισμού –των διαθέσεων των λαϊκών κοινωνικών δυνάμεων- που θα μπορέσει να τον ωθήσει μέχρι και στη συνειδητοποίηση της αναγκαιότητας συνολικότερων ρήξεων σε κατεύθυνση ανατροπής της αστικής ταξικής κυριαρχίας.

Με άλλα λόγια, είναι η δυναμική του λαϊκού ριζοσπαστισμού που θέτοντας το ζήτημα της λαϊκής ενότητας, θέτει και το καίριο ζήτημα της ηγεμονίας στο πλαίσιό της. Χωρίς τη λαϊκή ενότητα –τον συνασπισμό των κυριαρχούμενων τάξεων, που να εκφράζεται σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο- ο λαϊκός ριζοσπαστισμός δεν μπορεί παρά να εκφράζεται αποσπασματικά και με έκδηλη την αδυναμία αναβάθμισής του σε συνολικότερη αμφισβήτηση της αστικής ταξικής κυριαρχίας. Ταυτόχρονα, μια τέτοια αναβάθμιση, έχοντας ως προϋπόθεση τη λαϊκή ενότητα, δεν θα μπορέσει να υπάρξει χωρίς τη διεκδίκηση της εργατικής ηγεμονίας μέσα σ’ αυτόν τον ευρύτερο λαϊκό συνασπισμό.

Είναι προφανές πως η διεκδίκηση της ηγεμονίας (σε αντιδιαστολή με την κυριαρχία) μας υποχρεώνει σε συγκεκριμένες δεσμεύσεις. Η εργατική ηγεμονία διεκδικείται και επιτυγχάνεται –αν και ως συνεχές διακύβευμα- υπό δύο προϋποθέσεις:την έκφραση των εργατικών ταξικών συμφερόντων, στο πλαίσιο της επιδίωξης έκφρασης των συνολικότερων συμφερόντων των κυριαρχούμενων λαϊκών τάξεων, και της ανάδυσης μιας εργατικής «ηθικής υπεροχής», που να καλύπτει το κενό της απώλειάς της από την κυρίαρχη τάξη.

Πρόκειται για κάτι πιο ουσιαστικό και βαθύτερο από την απλή διατύπωση μιας πειστικής πολιτικής πρότασης και από την οργάνωση αποτελεσματικών πολιτικών και κοινωνικών αγώνων. Όπως κάθε φορά που τίθεται ζήτημα προοπτικής διεξόδου που να υπερβαίνει τα όρια της αστικής ιδεολογικής (και κατ’ επέκταση πολιτικής και κοινωνικής) νομιμότητας,αναφερόμαστε στην αναζήτηση όρων για τη διαμόρφωση ενός άλλου πολιτισμικού πλαισίου που να πείθει τις ευρύτερες λαϊκές κοινωνικές δυνάμεις για τη δυνατότητα μιας άλλης αντίληψης για την ίδια την καθημερινότητα της ζωής τους και φυσικά άλλων κοινωνικών πρακτικών.



1. Νίκος Πουλαντζάς, Πολιτική εξουσία και κοινωνικές τάξεις – Θεμέλιο 1975, τ. β΄ σ. 62.

2. Στο ίδιο, σ. 59

3. Γιάννης Μηλιός, Τρόποι παραγωγής και μαρξιστική ανάλυση – Ελληνικά Γράμματα 1997, σ. 98.

4. Λουί Αλτουσέρ, Για την Πολιτιστική Επανάσταση – Εκτός Γραμμής 2009.

5. Λουτσιάνο Γκρούππι, Η έννοια της ηγεμονίας στον Γκράμσι – Θεμέλιο 1982, σ. 84.

6. Ερνέστο Λακλάου, Πολιτική και ιδεολογία στη Μαρξιστική θεωρία: Καπιταλισμός, λαϊκισμός, φασισμός – Σύγχρονα Θέματα 1983.

7. Σπύρος Σακελλαρόπουλος, Κρίση και κοινωνική διαστρωμάτωση στην Ελλάδα του 21ου αιώνα – Τόπος 2014, σ. 157-158.

*Ο Γιώργος Αλεξάτος είναι συγγραφέας – ιστορικός

Leave a Reply

 
Αριστερή Διέξοδος © 2011 DheTemplate.com & Main Blogger. Supported by Makeityourring Diamond Engagement Rings

You can add link or short description here

Google+